Talen en vertalen

Een beknopte selectie eigen teksten uit websites, weblogs en andere publicaties, met als thema talen en vertalen.

SPAM OF GEMORSPOS?

Meer dan 95% van alle e-mail zou, volgens een rapport van McAfee, spam zijn. Gelukkig komt het leeuwendeel daarvan nooit in onze mailboxen terecht.

Spam is op de eerste plaats een merk van ingeblikte ham en een reeks andere vleesproducten. Het Monty Python gezelschap maakte er tientallen jaren geleden al een hilarische sketch over. Daarmee verwezen de Britse komieken naar dit bedenkelijke vleesproduct én naar de bedenkelijke reclame op de Britse tv. Na de opkomst van internet en e-mail kreeg spam ook de betekenis van ongewenste reclamemails.

Met de musical Spamalot deed Eric Idle van Monty Python er in 2005 nog een flinke schep bovenop. Ook spamfabrikant Hormel Foods liet de kans niet onbenut en lanceerde een nieuw product: de “golden honey grail spam”, die werd aangeprezen als “a collector’s edition SPAM® product now available in honor of Monty Python’s SPAMALOT™”.

Het woord spam werd in veel talen overgenomen. Maar in het Afrikaans, de met het Nederlands verwante taal in Zuid-Afrika, hebben ze daar een eigen woord voor: gemorspos. Post is “pos”, e-mail is “epos”. En als je met die “pos” gaat morsen, krijg je “gemorspos”. Vandaar de oproep op een Zuid-Afrikaanse website: Baklei teen gemorspos: kliek hier. Vrij vertaald: Vecht tegen spam, klik hier.

Spam of gemorspos, ze zijn alletwee even verwerpelijk. Maar die Afrikaanse gemorspos is natuurlijk wel een stuk beeldrijker.

Joris Wouters – 29 juni 2009

GOOGLE TRANSLATE: VERTALEN OF VERWARTALEN?

Is Google betrouwbaar als vertaalmachine? Die vraag stelde ik me meer dan een jaar geleden. Ik onderwierp Google Translate toen aan een test met een fragment uit een Franse tekst over de Mexicaanse griep: “Lorsque vous enlevez le masque, respectez scrupuleusement les règles d’hygiène. Jetez-le dans une poubelle munie d’un sac plastique (de préférence une poubelle avec couvercle à commande au pied).”

Dit was het resultaat: “Wanneer u het masker, strikt naleven van de regels van de hygiëne. Gooi hem in een bak met een plastic zak (bij voorkeur met een vuilnisbak deksel geëxploiteerd door mond).”

Zes fouten in twee zinnen telde ik. En dat leek me toch wat veel. Maar Google Translate leert natuurlijk voortdurend bij. Daarom doe ik vandaag opnieuw de test.

Dit is nu het resultaat: “Als je goed het masker te verwijderen, volgt de regels van de hygiëne. Gooi het in een vuilniszak voorzien van een kunststof (bij voorkeur een vuilnisbak deksel met de voet bediend).”

Aha, de vertaalmachine weet ondertussen wel dat “pied” niet “mond”, maar “voet” is. Maar voor de rest? Ik tel weer ruwweg zes fouten, maar niet dezelfde als vorige keer.

Ik deed toen nog enkele bijkomende testjes. Zo vroeg ik om “Google slaat wel vaker de plank mis” in het Frans te vertalen. En dat werd toen: “Google stocke souvent tort”. Bizar! En wat wordt het nu? “Google va stocker plus souvent raté le coche.” Tja, het wordt er niet begrijpelijker op…

Conclusie: Google Translate leert voortdurend bij en wordt met de dag grappiger.

Of in Google-Frans: “Google Translate apprendre continuellement et drôle à la journée.”

Geen commentaar.

Joris Wouters – 30 november 2010

VERWARRING OP HOOG NIVEAU

Wie vaak moeilijke en zelfs verwarde teksten vertaalt, stelt zich wel eens de vraag: moet de vertaling ook moeilijk en verward zijn? Met andere woorden, moet ik als vertaler zo dicht mogelijk bij het origineel blijven? Of moet ik ertoe bijdragen dat de lezer begrijpt wat er wordt bedoeld?

Het lijkt erop dat sommige auteurs doelbewust onduidelijk zijn, dat ze verwarring willen scheppen, of dat ze vooral indruk willen maken… En toch. Je hebt verwarring en verwarring. Enrico Fermi was een Amerikaanse natuurkundige van Italiaanse afkomst. Hij was niet alleen een briljant wetenschapper maar had ook veel gezond verstand.

Enrico Fermi zei ooit tegen een collega: “Before I came here I was confused about this subject. Having listened to your lecture I am still confused. But on a higher level.”

Joris Wouters – 10 juli 2010

DE GRENZEN VAN MIJN TAAL

Het begrip ‘identiteit’ staat weer volop in de belangstelling. Ook al weet niemand wat die identiteit precies inhoudt, onze taal maakt er zeker deel van uit.

Sommige mensen staren zich blind op grenzen. Ze sluiten zich op in hun eigen wereld, hun cultuur, hun taal. Anderen verleggen grenzen, bijvoorbeeld door zich te verdiepen in de schoonheid van andere talen, of door hun eigen taal te koesteren en te verrijken met vreemde invloeden. Zodat ook hun denken rijker en vrijer wordt. De filosoof Ludwig Wittgenstein zei het al meer dan een halve eeuw geleden: “De grenzen van mijn taal zijn de grenzen van mijn wereld.”

Joris Wouters – 29 maart 2010

MACHINEVERTALINGEN: EEN WERELD VAN IDIOTEN?

Je wilt een xlsx-file omzetten naar xls. Je herinnert je vaag dat daarvoor een gratis programma bestaat. Je googelt even met de zoekwoorden “xlsx omzetten xls”… No Heat is de eerste site die door Google wordt voorgeschoteld. En wat krijg je op deze site te lezen? Onder meer dit:

“Bevordert houdt u aan grafische onzin of werkend met geprobeerd en waar Bureau pre 2007, goed natuurlijk bevordert u niet. Nochtans zal de wereld die volledig van idioten u iemand vinden neergooiend onderaan contant geld overbodig voor Bureau 2007 is. Dat wat doet u wanneer u die goofy dossieruitbreiding xlsx of docx dossier krijgt en het moet omzetten?”

Hallo? Is er iemand in staat om dit te begrijpen? Ik vrees van niet. Het zijn wél Nederlandse woorden. Alleen het woord ‘goofy’ bleef in het Engels staan. En dat betekent in het Nederlands: belazerd, bedonderd, geschift, belachelijk! En dat is het ook: een geschifte, belachelijke machinevertaling.

Wat doe je als je zo’n berg onzin over je krijgt uitgestort? Meteen naar de concurrentie! Bijvoorbeeld naar Zamzar. Bij Zamzar spreken ze alleen Engels, maar je begrijpt wél wat ze bedoelen.

Joris Wouters – 18 maart 2010

LOS GELD IS GEEN LOSGELD

Taal bestaat niet alleen uit een systeem van tekens, letters, woorden… Taal omvat ook de leegtes, met andere woorden de spaties tussen die woorden en letters.

Tweedehands autoverkoper of tweedehandsautoverkoper? Halve finalist of halvefinalist? Wild diner of wilddiner? Alles kan! Op een wild diner gaat het er vast onstuimig aan toe. En krijgt een halve finalist – als hij wint – een halve medaille?

René Dings is gefascineerd door spaties. Hij verzamelt woorden en zinnen met grappige spaties op zijn website Signalering Onjuist Spatiegebruik (SOS). Zo kreeg de Amsterdamse openbaarvervoermaatschappij (zonder spaties!) een prijs van SOS voor de grappigste spatiefout van 2009. Het gaat om de zin: ‘En dan kom je er achter dat je geen losgeld bij je hebt’. Tja, het openbaar vervoer wordt er niet veiliger op met al die kapingen op bus en tram!

Joris Wouters – 8 februari 2010

TAALFOUTEN: LET OP VOOR DE WET VAN MUPHRY!

Veel mensen kennen de wet van Murphy. Weinig mensen kennen de wet van Muphry. En toch hebben veel schrijvers, copywriters, bloggers… er al eens mee te maken gehad. Waar gaat het om? Heel eenvoudig: je bekritiseert iemands taalgebruik, een fout in een tekst, een website, een weblog… En wat gebeurt er? Je maakt op slag zelf een fout.

De wet van Muphry zegt: “Als je iemand bekritiseert voor een fout in zijn tekst, is er veel kans dat je zelf een fout maakt in je eigen tekst.”

De wet van Muphry werd geformuleerd in 1992 door John Bangsund van de Australische Victorian Society of Editors. En het is natuurlijk geen toeval dat hij koos voor Muphry in plaats van Murphy…

De Amerikaanse lexicografe Erin McKean lanceerde een vergelijkbare wet: de wet van McKean. Zij formuleert het nog extremer. “Elke correctie van het taalgebruik van anderen bevat op zijn minst één spelling- of grammaticafout”, zeg McKean. Ze verwijst daarbij vooral naar de snel groeiende, vluchtige wereld van internetforums, sociale media en andere twitteratuur.

Een woord, een letter, een spatie… Kleine fouten zie je makkelijk over het hoofd. Muphry weet er alles van!

Joris Wouters – 25 september 2009

VERTALINGEN OF TRANSLATIES?

Vertalen is een vak waarover heel wat misverstanden bestaan. Sommige mensen denken dat een beetje vertaler minstens 10 talen spreekt. Toch is gebleken dat de meeste polyglotten slechte vertalers zijn.

Bij vertalen komt veel meer kijken dan het woord voor woord omzetten van een tekst van brontaal naar doeltaal. Een grondige taal- en vakkennis, precisie, stijl, enige creativiteit en affiniteit met de cultuur van de taalgebieden spelen een essentiële rol.

De valse vrienden zijn een bekende valkuil. Zo heeft elke taal woorden en uitdrukkingen die qua vorm of klank sterk gelijken op woorden uit een andere taal, terwijl ze vaak een compleet verschillende betekenis hebben. Eén voorbeeld: het Engelse “billion” is in het Nederlands niet “biljoen” maar “miljard”.

Veel vertaalrisico’s hebben te maken met letterlijke vertalingen. Anglicismen, gallicismen en andere barbarismen spelen daarbij een grote rol. Je kunt het werk van minder goede vertalers dan ook vaak herkennen aan het feit dat ze te letterlijk vertalen, zonder zich daarvan bewust te zijn. Ze leunen te dicht aan bij de brontekst. Vertalen: da’s een plakje cake, denken ze. Tot al vlug blijkt dat het niet hun kopje thee is.

Voor alle duidelijkheid: zowel dat “plakje cake” als dat “kopje thee” zijn hier doelbewust letterlijke vertalingen van de Engelse uitdrukkingen “a piece of cake” en “a cup of tea”. Met andere woorden, het zijn translaties, zoals de taalkundige Rik Schutz dat noemt. Letterlijke vertalingen met een forse knipoog. Of in correct algemeen Nederlands wordt dit: Ondeskundige vertalers denken dat vertalen een fluitje van een cent is. Tot al vlug blijkt dat ze er absoluut geen kaas van gegeten hebben.

Joris Wouters – 17 juni 2009

EEN PLEIN MET ACHT NAMEN

Volgens de Unesco zijn honderden dialecten wereldwijd met uitsterven bedreigd. Neem het Brussels: een kleurrijk mengsel van Vlaams en Frans dat je met wat geluk nog wel eens hoort in volksbuurten zoals de Marollen. Arme buurt, rijke taal. Voor één plein hebben ze daar niet minder dan acht namen.